Էջ:Ghazaros Aghayan, Collected works, vol. 3 (Ղազարոս Աղայան, Երկերի ժողովածու, հատոր 3-րդ).djvu/74

Այս էջը սրբագրված չէ


պատմության,— չի տեսնում օգտակար գործերի նախաձեռ- նությունր, այլ առաջնություն տալիս է ((եկեղեցական դա¬ սակարգին»։ Թեև ասում է (Пքեծավ մասամբ», բ այց այդ ((մեծավ մասամբ»֊ը առակի բաժինն է, որ Առյուծը սեփականում է ամ բողջովին։ Տպագրության արհեստը մեր մեջ մտել է 1512 թվա- կանին։ Բայց տեսեք ահա Օրմանյանն ինչպես է վերաբեր֊ վում այդ նշանավոր անցքին։ «Թեպետ 1512 տարին սձպված հայերեն գրքեր կգտնվին, սակայն անոնք Եվրոպայի' տպագրիշներու ձեռքով և հայ վաճառականներ ու քաջալերությամբ առաջ եկած պատահա¬ կան արդյունքներ են։ Բուն հայկական կանոնավոր և շարու- նակյալ տպագրությունը Միքայել կաթողիկոսի օրեն կսկսի* (1565 թվին), որուն ձեռնարկը բարեհաջող եղավ, և հայ տպարաններ շատացան»։ Սրբ. Մ. Օրմանյանը մեր տպագրության սկզբնավորու¬ թյունը նսեմացնում է նրա համար միայն, որ հայ վաճա¬ ռականների ձեռքով է սկսվել և ոչ որևէ կաթողիկոսի։ Բայց ո՞ր կաթողիկոսն է կարողացել մի արդյունավետ գործ կատարել առանց հայ վաճառականի օգնության և քա¬ ջալերության։ Մենք ոչ մի տեղ տպարան 1^նք ունեցել առանց հայ վաճառականի նախաձեռնության։ Նույնիսկ Մխիթարյան միաբանությունները առանց քա¬ ջալերության չեն մնացել հայ վաճառականների կողմից, բայց կաթողիկոսներից և պատրիարքներից շեն ստացել և ոչ մի լումա։ Վերջապես մի՞թե կարելի է ուրանալ, որ անցյալ դարի կեսից սկսած այլևս եկեղեցական դասակարգը չէ ազգին ա- ռաջնորդողը, այլ նրա աշխարհիկ մտավորականությունը։ Սա է, որ մ ա տակ ա րա ր ո ւմ է ազգին գրականություն, ար¬ վեստ և գիտություն, որոնցից իսպառ զուրկ է եկեղեցական դասակարդր իր կաթողիկոսներով և աս տված արանն ե ր ով։ Ահա առջևս է դրված էջմիածնի ճեմարանի վերատեսչի հայտարարությունը, որով ուսուցիչներ է պահանջում ալ- 74