Էջ:Mikael Nalbandian, vol. 2.djvu/41

Այս էջը սրբագրված է


զներգործութիվն ժամանակին ի վերայ լեզուին, որպես պարոն թաղիադեացն: Առ հասարակ ապագայի հնախոյզք առեալ ի ձեռն զմատենագրութիվնս ի հին լեզու՝ հինգ և 19-երորդ դարուց. չգտանիցեն ի նոսա զզանազանութիվն և զյարաբերութիվն առ դարսն, յորս կեցին հեղինակըն գուցէ մինն քան զմիվսն արժանավոր գտցի վճիտ կամ խրթին հայախօսութեամբ: Այլ զայսմանէ չէ խնդիրս. այդ ամենայն կարեն պատահիլ և ամենայն դարս, զի ի հինգերորդ նուիրական դարու ոչ ամէն ոք Եղիշէ ոչ ամէն ոք Խորենացի և այլն. այլ գտան և այնպիսիք՝ որք ի հայկաբանութեան մասին բազմօք յետնեալ են յարդեան հեղինակաց, որպեսիք եղեն և են՝ Ավգերեանք, Ջախջախեան, Ասկերեան, Ինճիճեան, Այվազովսքի և այլք, զորս չէ տեղվոյս յիշել, միակ պարոն թաղիադեանն լոյս տացէ ապագայ խուզարկուաց, թէ զիա՞րդ հայեցավ դարն 19-երորդ ի հին լեզուն. այլ այս ամենայն լցուցանեն գէթ զցանկութիվն և պատասխանի տան ուսումնական հարցասիրաց, այլ ժողովուրդն առ հասարակ զի՞նչ օգտի ի սմանէ՝ ոչինչ և կրկին անգամ ասացից ոչինչ հին այդ լեզու զրկեալ է յիրավանց ժամանակին, չունի կեանք յընկերական կենցաղս, և ամենայն հայ, թէ ուսանի և թէ պատավորական էր ղայդ ուսանիլ՝ ուսանի և ուսցի, որպէս Եվրոպացվոց մանկովնք զլատինականն և զյունականն, բայց նմա պիտի լեզու այլ, նոր և կենդանի լեզու աշխարհիկ, շինեալ և մշակագործեալ հեղինակացն ջանիվք իբրև գործարան ազգային լուսավորութեան: Այս էր առաջին պահանջելին բայց մնա և մի այլ պահանջելի, որում մինչև այժմ ոչ ոք ի հայս Ռուսաստանեայց ուշադիր եղև և լինել կամի, այս է՝ շինութիվն հայկական ուսումնարանաց վասն հայաբար ավանդելոյ ի նոսին զուսանելիսն բովանդակ. զի կենդանի բարբառ ուսուցչին այլապէս գիտէ ներգործել ի սիրտ և ի հոգի աշակերտին քան թէ գրովածքն լոկ. թող թէ բազում են և յաշխարհիկ մատենագրութեան առանց ի վերայ լավելյոյ մեկնաբանութիվն ուսուցչին, անհասկանալի էին մնալոց հայկական զավակին, բայց խելացի հարք մեր դժուարութիվն ի վերայ դժուարութեան բարդելով, կարծին գործ մեծ կատարել և այդպէս իվրանց իսկ ձեռօք փակեն և կցեն զամենայն դրունս լուսավորութեան: Բայց ըստ դոցա լեզու հայոց և լուսավորութիվն երկու որոշ որոշ իրք տեսանին, մեծ ինչ երևին դոցա քանի մի աղքատին բեկորք հայ հնախօսութեան, մինչ խելապատակ մանկանց դատարկ և ամայի և անսնունդ մնալ ի հոյակապ գիտութեանց մերումս դարու: Այլ և մանուկն հայոց կարօտի հասկանալի լեզուի որով կարիցէ ուսանիլ և զհին լեզուն իսկ՝ որ անհասկանալի է նմա թէպիտև բազումք ի կամակոր հնամոլաց և զայդ փորձ փորձեցին և փոր