Այս էջը սրբագրված չէ


դարի 60֊ական թվականների հեղափոխական ճգնաժամի ժամանակներին, որի նկատմամբ ունեցած մեծ հետաքրքրությունը նալբանդյանին հնարավորություն է տալիս զգալիորեն առաջ անցնելու իր հայ ժամանակակիցներից։ Նրա երկերի և հոդվածների լուսավորական- դեմոկրատական գաղափարախոսությունը վերաճում է հեղափոխական դեմոկրատիզմի՝ արդեն «Հիշատակարանի» վերջին հատվածներում։

«Հիշատակարանի» էջերում «Մեղու Հայաստանի» թերթի դեմ վարած նրա բանավիճային ելույթներից մեկևկես տարի անց, իբրև Նալբանդյանի հայացքների զարգացման նոր աստիճանի արտահայտություն, պոռթկում է «Ազատություն» բանաստեղծությունը։ Այդ շրջանում է նաև, որ Կոմս էմմանուելը շարադրում է իր խորհրդածությունները՝ ազգի սոցիալական կազմի, հասարակ ժողովրդի բարոյական մեծ կշռի մասին։ «Հասարակի» իրավունքների պաշտպանության օգտին Նալբանդյանի արտահայտած գաղափարները նրան մոտեցնում էին ոուս հեղափոխական դեմոկրատներին, սրանց անվերապահ հավատին' ժողովրդի ուժերի և հնարավորությունների նկատմամբ։

Ռուս հեղափոխական-դեմոկրատների հետևությամբ Մ. Նալբանդյանը մեծ ուշադրություն է նվիրում «հասարակ» ժողովրդի մտավոր մակարդակի բարձրացմանը, նրա քաղաքական ակտիվության հզորացմանը։ Այս առումով էլ ուշադրության արժանի է, ՛որ դեռևս «Հյոլսիսափայլի» էջերում հեղափոխական-դեմոկրատիզմի գաղափարախոսությանը զինվորագրվող Նալբանդյանը որոշակիորեն հեռանում է Նազարյանի լիբերալ-ռեֆորմիստական քաղաքական ուղեգծից։

Դեռևս իր «Նկատողությունք» հոդվածում Նալբանդյանը մտքի ու խղճի անհատական ազատությանը հակադրում է ազգային ինքն որոշման պահանջը. «Ազգի լուսավորությունը պիտո է հաոաջանա բոլն ազգի հոգաբարձությամբ,— գրում է նա։— Լուսավորությունը այն¬ քան հիմնավոր է, որքան ազատ է և անկախ, ստրկության մեջ չէ կարող լուսավորության ծիլը կանաչիլ» (տե'ս սույն հրատարակության հ. II, էջ 322—323)։ «Այստեղ դրված է ոլ միայն լուսավորության գործի ազգայնացման (իմա' ժողովրդականացման) պահանջ, այլև շոշափված է ազգի (իմա' ժողովրդի) քաղաքական և սոցիալական ազատագրման խնդիրը» (Աշ. Հովհաննիսյան, Նալբանդյանը և նրա ժամանակը, գ. I, էջ 238)։ Քանի որ «Հիշատակարանն» արձագանքում էր հայ հասարակական կյանքում տեղի ոմյեցող բոլոր նշանակալից իրադարձություններին, այն մշտապես գտնվում էր Նալբանդյա- նի և' բարեկամների, և' հակառակորդների ուշադրության կենտրոնում: Կոմս էմմանոլելիս ողջունում էին և պարսավում, նրան փորձում էին նմանվել և նրան հայհոյում էին ան¬ զուսպ արտահայտություններով: «Հիշատակարանի» նկատմամբ շատ «զգայուն վերաբերմունք» է դրսևորել «ճռա¬ քաղի» խմբագիրներից Զարմայր Մսերյանը։ Վերջինս հեգնական արտահայտություններով խոսելով Նալբանդյանի դրական կեղծանվան մասին, փորձել է արժեքազրկել նաև ողջ «Հիշատակարանը»։ Այսպես, իր հոդվածներից մեկում նա դրում է, որ «Հյոլսիսափայլը» չցվում է «տդեղ, անհամ, անալի խոսվածքներով և վարագուրված' բայց անարվեստ և գեղ¬ ջուկ երգիծաբանությամբ», որոնք գրում է «անզգաստ և անհեռատես մի երիտասարդ»« խմբագրի անվերապահ հավանությամբ (տե'ս «Մեղու Հայաստանի, 1858, A? 35, էջ 278)* Մի այլ հոդվածում, դարձյալ «Հիշատակարանի» մասին, Զ• Մսերյանը գրում է. «Այ՛* ■օրագրությանը մեջ բաց ի դիմակավոր կամ ի քողարկյալ երգիծաբանություններից՝ որք ակնարկում են աո այս և առ այն ոք, բաց ի շեղտումեղտ խոսքերից, և բաց ի մտացածին մանրալուրերից, այլ ինչ չէ' գտանվում։ Այս ամենայն դրվածքն' բոլորն ի միասին աոյալ